Зохиогч уг нийтлэлдээ туулийн зохиол, сайн сайхны ерөөл, магтаал, шүлгийн тодорхой жишээн дээр үндэслэн байгаль хамгаалал, экологийн сэдэвт монгол ардын аман зохиол, орчин үеийн яруу найргийн бүтээлийн ангилалыг толилуулжээ. Уул, мод газар дэлхий хөндөж мод огтлох, ургамлын үндэс сүйтгэх, амьтныг ихээр агнах, үүр ноохойг эвдэх зэргээр хилэгнүүлбэл савдаг уурлана, гол ус бохирдуулвал лус хилэгнэнэ гэх мэт номлол сургаал нь Монгол аман зохиолд төлөвшсөн байдаг. Өдгөө ч Монгол хүмүүст байгаль эхтэйгээ хэрхэн зүй зохистой харьцах үндсэн зарчим, чиг шугамыг тогтоож ард түмний дунд байгалиа дээдлэх, хайрлах, хамгаалах үзэл санаа энэ хэлбэрээр өнөө хүртэл оршин тогтнож байгаа билээ. Монголын эртний уран зохиолд эх дэлхий, уул, ус, тэнгэр газар, ургамал ногоо, ан амьтанг магтан дуулж, хайрлан хамгаалж ирсэн үзэл санаа маш их байдаг. Магтаал ерөөл, үлгэр домог, туульс зохиол, шүлэг яруу найрагт байгаль дэлхий, уул ус, ургамал ногоогоо хүндлэн дээдлэж, магтан биширсэн хэсэг гарах нь түгээмэл аж. Энэ нь хойч үедээ ан амьтнаа хайрлан хамгаалах, уул усаа “эзэнтэй”, “амьд” хэмээн дээдлэн онгон дагшинаар нь хадгалан хамгаалж ирэхэд их нөлөө үзүүлжээ. Өдгөө нь энэ үзэл санаа, уламжлал хэвээр байгаа бөгөөд Монголчууд бидний байгаль хамгаалах ойлголт мэдлэгийг гол суурь болж ирсэн байна.
Зам явахын уран зохиол нь хаад ихэс дээдэс, номын мэргэд, түүхэн хүмүүс ихэвчлэн аян замд явсан сонин сайхан үйл явдал, аяллын тэмдэглэлийг бодит баримт мэдээлэл, уран сайхны аргыг хослуулан өгүүлдэг бөгөөд эртний уламжлал нь зөвхөн монгол хэлээр бус, төвөд хэлээр ч ихэд дэлгэрч байсан. Түүнчлэн монголын уран зохиолд энэ төрлийн бүтээлүүд нь шашны үйл ажиллагаа, нийгмийн харилцаа, соёлын солилцоог илтгэн харуулдаг. Энэхүү илтгэлээр Монголын зам явахын уран зохиолын уран сайхны онцлог, түүхэн хөгжлийн талаар судалгааны үндэслэлтэйгээр дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно. Зам явахын уран зохиол нь баримтат ба уран сайхны аргыг хослуулж, монгол хүний ертөнцийг үзэх үзэл, сэтгэлийн хөдөлгөөн, мөн бусыг танин мэдэх мэдрэмжийг уран дүрслэлээр баяжуулдаг. Монголын зам явахын уран зохиолын уран сайхны онцлог нь гол төлөв яруу найраглаг байдлаар илэрхийлэгддэг бөгөөд энэ нь уншигчдыг тухайн аяллын уур амьсгалд оруулж, аяллын мэдрэмжийг амилуулдаг. Монголын Зам явахын уран зохиолнь дан ганц газар зүйн зураглал биш, харин тухайн үеийн монгол хүний сэтгэл зүй, нийгмийн харилцааг илэрхийлэх хүчирхэг арга хэрэгсэл болж өгдөг.
Монголын үндэсний өв уламжлал, соёл, зан заншлыг харуулсан нэвтрүүлгийн цагийг нэмэгдүүлж, жилийн турш бодлогоор тасралтгүй хийх, нэн ялангуяа нүүдэлчин ахуй, малчдын амьдралын хэвшлийг харуулсан нэвтрүүлгийг байнга бэлтгэхэд бүх телевизийн удирдлага анхаарах цаг нь болжээ. Өнөөдөр Монголд үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа олон телевизүүд хөтөлбөрөө үзэгчдийг татах сонирхолтой нэвтрүүлгүүдээр баяжуулахын тулд гадны нэвтрүүлгийг худалдан авч орчуулж хүргэх, аль эсвэл форматыг хууль ёсных нь дагуу аль эсвэл хулгайгаар хуулбарлан, дуурайн хийх тохиолдол их болжээ. Зугаа цэнгээнт нэвтрүүлгийн нийлүүлэлтийг харвал монголд үйлдвэрлэсэн нэвтрүүлэг талаас илүү хувийг эзлэж байна. Монгол улсад телевиз үүсэж хөгжсөнөөс хойш хөтөлбөрийн бүтцийн ангилалыг янз бүрийн түвшинд хийж ирсэн. Тухайлбал, телевизийн захиргаа, программ төлөвлөлт хариуцсан нэгж, хэсэг, тодорхой зорилго чиглэлтэй судалгаа, шинжилгээний хүрээнд эсвэл оюутны курс, дипломын хэмжээнд гэх мэт. Ийнхүү Телевизийн хөтөлбөрийн бүтцийг ангилахдаа эхний ээлжинд нэвтрүүлгийн чиглэлийг гол шалгуур болгон ангилж иржээ. Тухайлбал: ШУА-ийн ФСЭХүрээлэн, МРТУХ хамтран 1989 онд “Телевиз -үзэгч” сэдэвт социологийн судалгааны Хөтөлбөрийн бүтэц, сэдэв хэмээх III бүлэгт ”… Монгол телевизийн хөтөлбөрийн бүтэц нь үндсэндээ Мэдээлэл (15 % орчим), Ухуулга-сурталчилгаа (9 % орчим), Залуучууд (9 %), Хүүхэд (9 % орчим), Спорт (7 % орчим), Соёл урлаг (7 % ), Хөгжим (8 %), Кино (38 %) нэвтрүүлгээс бүрддэг ба хөтөлбөрийн бүтцэд эзлэх хувийн жингээрээ кино программ хамгийн өндөр, мэдээлэл, залуучууд, хүүхдийн нэвтрүүлгүүд бусад нэвтрүүлгээсээ арай өндөр хувьтай байдаг ажээ” хэмээн хөтөлбөрийн бүтэц, түүнд нэвтрүүлгүүдийн эзлэх хувийн жингийн хэмжээг 1989 оны эхний хагас жилийн нэвтрүүлгийн төлөвлөлт ба гүйцэтгэлийн дүнд түшиглэн ангилсан байдаг.
Тод үсэгт байдаг авиазүй болон үсэгзүйн талаараа өвөрмөц онцлогтой нэгэн үсэг бол хамжих ḱa үсэг юм. Өмнө нь эрдэмтэд судалгаандаа хэрхэн авч тусгасныг үүнд нэгтгэн дүгнэлээ. ḱа үсгийн онцлогийг тодруулахын тулд сонгодог монгол бичгийн өмнөх үеийн бичгийн дурсгалууд, тод үсгийн дурсгалуудыг гол баримт болгон ашиглав. Энэхүү үсгийн уг язгуур нь юу болох, тод үсгийн хөгжлийн явцад энэ үсгээр зарим нутагт өөр авиалбарыг орлуулан тэмдэглэсэн, галиг үсгийг болон гадаад үгийг тэмдэглэх болсон шалтгаан зэргийг уйгаржин монгол бичгийн уламжлал болон тод бичгийн онцлог, үсэгзүйн үүднээс тодруулан тайлбарлаж, өөрийн саналаа дэвшүүлэв.
Эн өгүллд хальмгин келмрч болн дууч Боовуш Пюрвеевна Амбековин үлдәсн амн үгин зөөрин тускар келгдҗәнә. Икнкнь 2006 җилд «Цецн булг» дегтрт барлгдсн билә. Болв зәрмнь ода чигн барлгдад уга, 1970-1980 җҗ. магнитофонд шиӊгәгдсн бәәнә, дәкәд болхла һарарн бичгсн девтрмүднь бәәнә. Эн көлдмшт шинҗлһнә эв-арһ олзгдв. Хойр миӊһн арвн дөрвдгч җилд өгүллин түүрвәч келмрчин үлдәсн девтрмүдлә, зургудла таньлдв, өмнь болхла, Хальмгин күрәлӊд хадһлҗах дууһинь цааснд буулһсмн. Һундл төрхд, өдгә цаг күртл Боовуш Амбековин медсн тоотнь номин халхас гүүнәр шинҗлгдәд уга. Тегәд, тер учрас авн эн төрәр иим өглүлл бичгдв. Өгүллин аштнь иигҗ бичәтә: Амбека Боовуш хальмг улстан үнлҗ болшго ик зөөр үлдәҗ. Кедү олн җилмүд орад-давад йоввчн, келмрчин медсн тоотнь үкл уга мөңкинд хадһлгдх, эврә келн-әмтндән келгдҗ йовх.
Это захватывающая тема на стыке этноботаники и лингвистики. Статья Юки Конагаи (Yuki Konagaya) и коллег поднимает важный вопрос о том, как человеческое восприятие и практический опыт формируют язык, в отличие от строгой систематики западной науки.
Өнгөрсөн “Жангар” дахь галын тухай судалгаанаас дараахь зүйлийг харж болно. Нэгдүгээрт, “Жангар” дахь шүтлэг биширэлийн тухай ярихдаа баатрууд дайсныг алсны дараа хуур биеийг шатаах нь галыг шүтэх, сүнс эсвэл бие махбодийн дахин төрөхөөс сэргийлэх, байгалийн бохирдол, өвчний тархалтаас сэргийлэх зэргийг тусгасан гэж үзв. Хоёрдугаарт, галыг хүч чадлын бэлгэдэл гэж үзв. Гуравдугаарт, “Жангар” дахь галын гарал үүслийг хучний ухаанаас тайлбарласан болно. Гэхдээ “Жангар” дахь галын бүх илрэлийг системтэй судалгаа хийгдээгүй байгаа бөгөөд өмнөх судалгаанууд нь уран уншлагийн текстийг үндэслэсэн байдаг тул “Жангар” дахь гал бусад талаараа хэрхэн илэрч, ашиглагдаж байгааг илчлэн, мөн “Жангар” дахь галын талаархи өмнөх судалгааг нөхөх зорилгоор “Аримпилийн 23 бүлэг” хэмээх эрдэм шинжилгээний судалгаанд үндэслэсэн илэрэл ба ашиглал гэх хоёр талаас шинжлэв.
1961 оны 9 сарын 7-нд Өвөр Монголын өөртөө засах орны Шилийнгол аймгийн Баруун үзэмчин хошууны Жаран сумын Жаран гацааны нутагт Долоод овогт Донров, Шарнууд овогт Отгон нарын тав дахь хүүхэд болон мэндэлсэн. Зохиол бүтээл туурвих болсон цагаасаа өнөөг хүртэлх гуч гаруй жилийн турш Өвөр Монголын утга зохиолын ертөнцөд түүний зохиол бүтээлийг уншигч түмэн шимтэн уншдаг. Түүний шүлгүүдээс монголчуудын цайлган сэтгэл, нүүдэлчин ардын аж амьдрал, эх байгальтайгаа шүтэлцэн оршин байдгийн дүрслэлийг “Бид Монголоороо байх л учиртай, Монгол сэтгэлгээг бид гадаадаас олохгүй” гэж ярих дуртай түүний «Гаднаа морьтой монгол айл» шүлгээс харж болно. Монгол ахуйг дүрсэлсэн олон шүлэг нь хэл, соёлын гайхамшгийг тусгасан байдаг. Өнөөгийн Өвөр Монголын яруу найрагт монгол хэлний яруу тансаг хуучны үг хэллэгийн хэрэглээ багасаж, сэтгэлгээ ядуурч, сэдвийн хүрээ цөөрч явцуурч байгаа ийм цаг үед Д. Цэрэнванжилын шүлгүүд баян тансаг үгийн сан, монгол ахуйг үгээр зураглах нь уран бүтээлчийн өнгө төрх юм. ХХ зууны 80 хэдэн оноос уран бүтээлээ туурвиж эхэлсэн Д. Цэрэнванжил нь эдүгээ БНХАУ-ын цөөн тоот үндэстний зохиолчдын нийгэмлэгийн гишүүн, Өвөр Монголын зохиолчдын нийгэмлэгийн гишүүн, Шилийнгол аймгийн зохиолчдын нийгэмлэгийн дэд тэргүүлэгч зэрэг албан тушаалыг хажиж буй уран бүтээлч билээ. Д. Цэрэнванжилын уран бүтээл хэл найруулга, туурвилзүйн онцлогоороо бусад уран бүтээлчдээс ялгарах тул яах аргагүй өгүүлэн буй үеийг төлөөлөхуйц уран бүтээлчийн нэг болж байна. Д. Цэрэнванжилын уран бүтээлд үндэс угсаагаа хайрлах, монгол үндэстнийхээ хувь заяаны төлөө санаа зовох, монгол үндэстэний бадран хөгжих болтугай гэх хүсэл найдлага, итгэл үнэмшлээ илэрхийлсэн монгол соёл уламжлалын зүйлс нь энэ уран бүтээлчийн үнэт зүйлс болох тухай энэ өгүүлэлд бичжээ.
Статья посвящена сопоставительному анализу лексемы улан/красный в калмыцкой и русской лингвокультурах по данным лексикографических и текстовых источников. Цвет является сегодня объектом междисциплинарного изучения. Одним из важнейших активно развивающихся направлений русистики и калмыковедения является изучение цветообозначений (лингвокультурная колористика), чем и продиктована актуальность данного исследования. Особый интерес представляет анализ колоративных коллокаций и символики цвета. Целью работы является выявление семантических тонкостей лексической вербализации красного цвета в сопоставляемых языках, сходных и этноспецифических черт. Объектом исследования выступают коллокации с цветовым компонентом, предметом — семантика цветонаименований. В статье использованы следующие основные методы исследования: наблюдение, описание, классификация, систематизация, сравнение, метод сплошной выборки и др. Представлен достаточно разнообразный иллюстративный материал. В статье авторы приходят к выводу, что номинации красного цвета в калмыцком и русском языках имеют в основном положительные коннотации, обнаруживая как сходство, так и различие. Получено уточненное представление о характере лексической экспликации данного цвета в двух неродственных языках. Дано более полное сравнительное описание семантики анализируемых лексем и цветового фрагмента двух языковых картин мира.