«Дары как свидетельства верноподданства: калмыки и Романовы в XIX–начале XX века» / сост. И. И. Мучаева, отв. ред. Э. У. Омакаева. Ростов-на-Дону, 2024. 288 с.
Настоящая статья посвящена выявлению предметов буддийского культа калмыков посредством применения метода сплошной выборки в процессе изучения Государственного каталога музейного фонда Российской Федерации по ключевым словам: «калмыки» и «буддизм». Объектом исследования являются буддийские коллекции, связанные с калмыками и находящиеся в настоящее время в музейных учреждениях Российской Федерации, предметом — выявленные автором и другими российскими исследователями буддийские экспонаты. Цель статьи заключается в изучении истории (условий и причин) формирования таких коллекций. Результаты: проведенное исследование позволило выявить ряд российских музеев, которые являются обладателями калмыцких коллекций буддийских предметов. Показано, что музейные собрания были сформированы на протяжении XIX–XX вв. на основе изучения истории народов, подданных Российской империи, в число которых в XVII в. вошли пришедшие из Джунгарии ойраты. Автором выявлены основные условия формирования калмыцких коллекций: дары калмыцких депутаций членам императорской семьи во время официальных мероприятий; сбор этнографических сведений о подданных империи; всероссийские выставки (исторического костюма, промышленные и т. п); административно-территориальная принадлежность территории компактного проживания калмыков. Автором подробно рассмотрены некоторые экспонаты. Утверждается необходимость дальнейшего изучения религиозных предметов калмыков как части культурного наследия всех народов мира, исповедующих буддизм. Очевидно, что полный и многоаспектный анализ буддийской культуры требует комплексного изучения, сочетающего в междисциплинарном направлении методы исторического исследования с разнообразными подходами других научных дисциплин — философии, искусствознания, этнокультурологии и т. д.
Зохиогч уг нийтлэлдээ туулийн зохиол, сайн сайхны ерөөл, магтаал, шүлгийн тодорхой жишээн дээр үндэслэн байгаль хамгаалал, экологийн сэдэвт монгол ардын аман зохиол, орчин үеийн яруу найргийн бүтээлийн ангилалыг толилуулжээ. Уул, мод газар дэлхий хөндөж мод огтлох, ургамлын үндэс сүйтгэх, амьтныг ихээр агнах, үүр ноохойг эвдэх зэргээр хилэгнүүлбэл савдаг уурлана, гол ус бохирдуулвал лус хилэгнэнэ гэх мэт номлол сургаал нь Монгол аман зохиолд төлөвшсөн байдаг. Өдгөө ч Монгол хүмүүст байгаль эхтэйгээ хэрхэн зүй зохистой харьцах үндсэн зарчим, чиг шугамыг тогтоож ард түмний дунд байгалиа дээдлэх, хайрлах, хамгаалах үзэл санаа энэ хэлбэрээр өнөө хүртэл оршин тогтнож байгаа билээ. Монголын эртний уран зохиолд эх дэлхий, уул, ус, тэнгэр газар, ургамал ногоо, ан амьтанг магтан дуулж, хайрлан хамгаалж ирсэн үзэл санаа маш их байдаг. Магтаал ерөөл, үлгэр домог, туульс зохиол, шүлэг яруу найрагт байгаль дэлхий, уул ус, ургамал ногоогоо хүндлэн дээдлэж, магтан биширсэн хэсэг гарах нь түгээмэл аж. Энэ нь хойч үедээ ан амьтнаа хайрлан хамгаалах, уул усаа “эзэнтэй”, “амьд” хэмээн дээдлэн онгон дагшинаар нь хадгалан хамгаалж ирэхэд их нөлөө үзүүлжээ. Өдгөө нь энэ үзэл санаа, уламжлал хэвээр байгаа бөгөөд Монголчууд бидний байгаль хамгаалах ойлголт мэдлэгийг гол суурь болж ирсэн байна.
Зам явахын уран зохиол нь хаад ихэс дээдэс, номын мэргэд, түүхэн хүмүүс ихэвчлэн аян замд явсан сонин сайхан үйл явдал, аяллын тэмдэглэлийг бодит баримт мэдээлэл, уран сайхны аргыг хослуулан өгүүлдэг бөгөөд эртний уламжлал нь зөвхөн монгол хэлээр бус, төвөд хэлээр ч ихэд дэлгэрч байсан. Түүнчлэн монголын уран зохиолд энэ төрлийн бүтээлүүд нь шашны үйл ажиллагаа, нийгмийн харилцаа, соёлын солилцоог илтгэн харуулдаг. Энэхүү илтгэлээр Монголын зам явахын уран зохиолын уран сайхны онцлог, түүхэн хөгжлийн талаар судалгааны үндэслэлтэйгээр дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно. Зам явахын уран зохиол нь баримтат ба уран сайхны аргыг хослуулж, монгол хүний ертөнцийг үзэх үзэл, сэтгэлийн хөдөлгөөн, мөн бусыг танин мэдэх мэдрэмжийг уран дүрслэлээр баяжуулдаг. Монголын зам явахын уран зохиолын уран сайхны онцлог нь гол төлөв яруу найраглаг байдлаар илэрхийлэгддэг бөгөөд энэ нь уншигчдыг тухайн аяллын уур амьсгалд оруулж, аяллын мэдрэмжийг амилуулдаг. Монголын Зам явахын уран зохиолнь дан ганц газар зүйн зураглал биш, харин тухайн үеийн монгол хүний сэтгэл зүй, нийгмийн харилцааг илэрхийлэх хүчирхэг арга хэрэгсэл болж өгдөг.
Монголын үндэсний өв уламжлал, соёл, зан заншлыг харуулсан нэвтрүүлгийн цагийг нэмэгдүүлж, жилийн турш бодлогоор тасралтгүй хийх, нэн ялангуяа нүүдэлчин ахуй, малчдын амьдралын хэвшлийг харуулсан нэвтрүүлгийг байнга бэлтгэхэд бүх телевизийн удирдлага анхаарах цаг нь болжээ. Өнөөдөр Монголд үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа олон телевизүүд хөтөлбөрөө үзэгчдийг татах сонирхолтой нэвтрүүлгүүдээр баяжуулахын тулд гадны нэвтрүүлгийг худалдан авч орчуулж хүргэх, аль эсвэл форматыг хууль ёсных нь дагуу аль эсвэл хулгайгаар хуулбарлан, дуурайн хийх тохиолдол их болжээ. Зугаа цэнгээнт нэвтрүүлгийн нийлүүлэлтийг харвал монголд үйлдвэрлэсэн нэвтрүүлэг талаас илүү хувийг эзлэж байна. Монгол улсад телевиз үүсэж хөгжсөнөөс хойш хөтөлбөрийн бүтцийн ангилалыг янз бүрийн түвшинд хийж ирсэн. Тухайлбал, телевизийн захиргаа, программ төлөвлөлт хариуцсан нэгж, хэсэг, тодорхой зорилго чиглэлтэй судалгаа, шинжилгээний хүрээнд эсвэл оюутны курс, дипломын хэмжээнд гэх мэт. Ийнхүү Телевизийн хөтөлбөрийн бүтцийг ангилахдаа эхний ээлжинд нэвтрүүлгийн чиглэлийг гол шалгуур болгон ангилж иржээ. Тухайлбал: ШУА-ийн ФСЭХүрээлэн, МРТУХ хамтран 1989 онд “Телевиз -үзэгч” сэдэвт социологийн судалгааны Хөтөлбөрийн бүтэц, сэдэв хэмээх III бүлэгт ”… Монгол телевизийн хөтөлбөрийн бүтэц нь үндсэндээ Мэдээлэл (15 % орчим), Ухуулга-сурталчилгаа (9 % орчим), Залуучууд (9 %), Хүүхэд (9 % орчим), Спорт (7 % орчим), Соёл урлаг (7 % ), Хөгжим (8 %), Кино (38 %) нэвтрүүлгээс бүрддэг ба хөтөлбөрийн бүтцэд эзлэх хувийн жингээрээ кино программ хамгийн өндөр, мэдээлэл, залуучууд, хүүхдийн нэвтрүүлгүүд бусад нэвтрүүлгээсээ арай өндөр хувьтай байдаг ажээ” хэмээн хөтөлбөрийн бүтэц, түүнд нэвтрүүлгүүдийн эзлэх хувийн жингийн хэмжээг 1989 оны эхний хагас жилийн нэвтрүүлгийн төлөвлөлт ба гүйцэтгэлийн дүнд түшиглэн ангилсан байдаг.
У поволжских татар выделяется три субпопуляции: казанские татары, мишари и кряшены. Казанские татары и мишари по вероисповеданию являются мусульманами, кряшены — христианами (кряшены — крещёные). В научной литературе рассмотрены естественнонаучные данные (антропологические параметры, частоты гаплогрупп Y-хромосомы, мтДНК и генов HLA II класса), характеризующие поволжских татар и другие популяции Евразии. Кряшены в основную фазу их формирования (1550–1560-е годы) обособились от казанских татар и мишарей. Позднее в их число включено ограниченное количество новокрещёных. У поволжских татар 4,0% носителей монгольских гаплогрупп Y-хромосомы (C2, D и O) и 13,2% и сибирских (Q1a, Q1b, линии гаплогруппы N1a), а также 16,5% восточно-евразийских гаплогрупп мтДНК (A, D, C и D). У кряшен указанные гаплогруппы не выявлены. По гаплогруппам Y-хромосомы выделено два этнических компонента кряшен: русские (37,5%) и ногаи (62,5%). Они значимо представлены также у казанских татар и мишарей. У казанских татар и одной из групп мишарей имеются антропологические признаки монголоидности. При учёте данных популяционной генетики эти же признаки у небольшого числа кряшен являются проявлением сублапоноидности. Генетический портрет кряшен в первом приближении характеризует популяции Казанского ханства по состоянию на середину XVI в. У них не имелось антропологических признаков монголоидности, монгольских и сибирских гаплогрупп Y-хромосомы, а также восточно-евразийских гаплогрупп мтДНК. Казанские татары и мишари получили их от калмыков, пришедших в Северный Прикаспий в первой половине XVII в. Была и эмиссия восточно-евразийских гаплогрупп мтДНК и сибирских Y-хромосомы непосредственно из Сибири. Сформирована гипотеза первой стадии этногенеза кряшен: их основу составили русские, попавшие в Казанское ханство как полоняники.
The Yuan Dynasty, established by the Mongols, was the first unified national regime in Chinese history led by a minority and marked a period of cultural diversity. This era saw a fusion of various religious thoughts influencing the literati’s works, embedding Buddhist, Daoist, and Confucian elements. Yang Jingxian’s zaju adaptation of “Journey to the West” as an important literary piece from the late Yuan and early Ming periods, vividly reflects the religious and cultural backdrop of its time. This paper analyzes the manifestation of Buddhist, Daoist, and Confucian thoughts in Yang Jingxian’s zaju to explore its religious undertones.
Bei der Entwicklung und Bereicherung des Wortschatzes der mongolischen Sprachen kommt den Entlehnungen ein wichtiger Platz zu, von denen ein großer Teil buddhistischer Wortschatz ist. Dieser Artikel widmet sich der Etymologie, Struktur und Semantik entlehnter buddhistischer Begriffe aus fremden Sprachen unter Berücksichtigung ihrer textlichen Funktion. Buddhistische Begriffe gelangten über das Uigurische aus dem Sogdischen, Sanskrit und dann direkt aus dem Tibetischen in die mongolischen Sprachen, dank der Übersetzungen buddhistischer Werke in die alten mongolischen und oiratischen Schriftsprachen. Einen unschätzbaren Beitrag zur Verbreitung des buddhistischen Kanons unter den mongolischsprachigen Völkern leisteten Übersetzer — Experten für Sanskrit, Tibetisch, altmongolische Schrift und oiratische „klare Schrift“ („todo bichig“). Die Ursprünge der oiratischen Übersetzungstradition wurden vom Schöpfer der altkalmückischen Schrift, dem hervorragenden Aufklärer Zaya-pandita Namkhai Jamtso, gelegt. Die Aufgabe, wichtige buddhistische Begriffe zu studieren, zu verstehen und zu systematisieren, ist derzeit äußerst aktuell. In dem Artikel werden am Beispiel der Oirat-Übersetzung (in die kalmückische Sprache) der tibetischen Version des Sanskrit-Textes „Hymne 21 Tara“ und der Oirat-Version des tibetischen Originalwerks „Subhashita“ („Kostbarer Schatz eleganter Sprüche“) einige kalmückische buddhistische Begriffe unter Verwendung mongolischer, Sanskrit- und tibetischer Entsprechungen betrachtet. Der Autor des zweiten schriftlichen Denkmals ist der berühmte tibetische Gelehrte des 13. Jahrhunderts Sakya-pandita Kunga-Jaltsan (1182-1251). Die betrachteten Texte gehören verschiedenen Literaturgenres an.
Тод үсэгт байдаг авиазүй болон үсэгзүйн талаараа өвөрмөц онцлогтой нэгэн үсэг бол хамжих ḱa үсэг юм. Өмнө нь эрдэмтэд судалгаандаа хэрхэн авч тусгасныг үүнд нэгтгэн дүгнэлээ. ḱа үсгийн онцлогийг тодруулахын тулд сонгодог монгол бичгийн өмнөх үеийн бичгийн дурсгалууд, тод үсгийн дурсгалуудыг гол баримт болгон ашиглав. Энэхүү үсгийн уг язгуур нь юу болох, тод үсгийн хөгжлийн явцад энэ үсгээр зарим нутагт өөр авиалбарыг орлуулан тэмдэглэсэн, галиг үсгийг болон гадаад үгийг тэмдэглэх болсон шалтгаан зэргийг уйгаржин монгол бичгийн уламжлал болон тод бичгийн онцлог, үсэгзүйн үүднээс тодруулан тайлбарлаж, өөрийн саналаа дэвшүүлэв.
Эн өгүллд хальмгин келмрч болн дууч Боовуш Пюрвеевна Амбековин үлдәсн амн үгин зөөрин тускар келгдҗәнә. Икнкнь 2006 җилд «Цецн булг» дегтрт барлгдсн билә. Болв зәрмнь ода чигн барлгдад уга, 1970-1980 җҗ. магнитофонд шиӊгәгдсн бәәнә, дәкәд болхла һарарн бичгсн девтрмүднь бәәнә. Эн көлдмшт шинҗлһнә эв-арһ олзгдв. Хойр миӊһн арвн дөрвдгч җилд өгүллин түүрвәч келмрчин үлдәсн девтрмүдлә, зургудла таньлдв, өмнь болхла, Хальмгин күрәлӊд хадһлҗах дууһинь цааснд буулһсмн. Һундл төрхд, өдгә цаг күртл Боовуш Амбековин медсн тоотнь номин халхас гүүнәр шинҗлгдәд уга. Тегәд, тер учрас авн эн төрәр иим өглүлл бичгдв. Өгүллин аштнь иигҗ бичәтә: Амбека Боовуш хальмг улстан үнлҗ болшго ик зөөр үлдәҗ. Кедү олн җилмүд орад-давад йоввчн, келмрчин медсн тоотнь үкл уга мөңкинд хадһлгдх, эврә келн-әмтндән келгдҗ йовх.
Национальные ювелирные изделия — важный элемент культурного наследия любой страны, вобравший в себя уникальные традиции народа, созданные самобытным художественным талантом народных умельцев. Они служат не только в качестве украшений в повседневной жизни человека, но и олицетворяют историю времен, неразрывную связь поколений, являются символом национальной идентичности. В статье обобщенно рассматривается исторический путь ювелирного искусства в Казахстане, начиная с древних времен и заканчивая его современными тенденциями. Кратко описывается зарождение и развитие технологий обработки кочевыми народами различных материалов, включая металл, кости, камни и дерево, которые использовались для создания неповторимых ювелирных изделий со своеобразным национальным дизайном. В данной статье особое внимание уделяется исследованию значения ювелирных изделий как элемента национального наследия. Сохранение культурного суверенитета обеспечивает и укрепляет национальную идентичность всех народов, проживающих в многонациональном Казахстане, а также устойчивое цивилизационное развитие страны. Анализируются современные тенденции и перспективы развития, главным образом, казахского ювелирного искусства в условиях глобализации. Данное исследование основано на анализе, содержащем современную интерпретацию исторических источников, археологических находок, что позволяет дать всестороннюю оценку культурной и художественной ценности казахских ювелирных изделий. Для полноты картины привлекаются интервью с сегодняшними мастерами ювелирной отрасли Казахстана.
В публикации на материалах ставропольских туркмен показаны перипетии, которые претерпели кочевые и переходящие к оседлости туркмены Ставропольской губернии в конце XIX — первые десятилетия XX века, обусловленные всем ходом политической, экономической, социальной и национальной жизни российского государства в начале XX века.
Материалами исследования выступили отчеты, доклады, сведения, извлеченные из центральных (ГАРФ, РГАСПИ) и региональных (ГАСК) архивов. Анализ источников и материалов позволил посмотреть на перелом эпох с точки зрения традиционно утвердившихся в отечественной историографии стереотипов, но и через призму региональной истории — небольшой этнической группы ставропольских туркмен, пытавшихся в непростых политических и социально-экономических условиях отстаивать свои административные, земельно-правовые и иные права. Проанализированные в исследовании материалы дали возможность показать социальные и экономические трансформации ставропольских туркмен в конце XIX — первые десятилетия XX вв., сложный характер попыток решения земельно-правового вопроса в условиях всеобъемлющих изменений в государственном управлении страны, а также особенности реализации национального вопроса в условиях социалистического строительства в туркменской степи.